DARGANFYDDWCH DREFTADAETH Y RHYFEL BYD CYNTAF YNG NGHYMRU

DISCOVER THE LEGACY OF THE WAR IN WALES

1914

1918

 

 

 

English

Gwersyll Caethiwed Frongoch

Sefydlwyd Gwersyll Frongoch tu draw i'r Bala yn 1915 er mwyn derbyn carcharorion Almaenig. Bu'n gweithredu fel y prif wersyll ymhle trefnwyd gwersylloedd gwaith cysylltiedig ar gyfer carcharorion led-led Cymru, ac ym Mehefin 1919 roedd 2106 o garcharorion Almaenig yno. Ond bu fwyaf enwog am gyfnod byr yn 1916 pan symudwyd y carcharorion Almaenig oddi yno a gosodwyd carcharorion Gwyddelig yn eu lle.

Yn ystod 1916 ymosododd grwpiau Gweriniaethol ar Ddulyn yn yr hyn a elwir Gwrthryfel y Pasg. Cychwynnodd ar ddydd Llun y Pasg, Ebrill 24 ain , a daliodd y Gweriniaethwyr eu gafael am 6 diwrnod cyn ildio. Arestiodd yr awdurdodau Prydeinig nifer fawr o ddynion, ac er na fu llawer un ohonynt yn uniongyrchol ran o'r ymosodiad, anfonnwyd cyfran sylweddol ohonynt i Frongoch. Daliwyd uchafswm o 1800 o garcharorion Gwyddelig yn y gwersyll, ond erbyn mis Awst roedd 1200 wedi eu rhyddhau. Rhyddhawyd y gweddill ychydig cyn y Nadolig.

Bu'r cyfnod byr yma o arwyddocad sylweddol yn hanes yr Iwerddon gan fod carcharorion o sawl grwp Gweriniaethol yn y ddalfa yr un pryd ac yn gallu cymysgu'n rhwydd gyda'i gilydd. Byddent yn cynnal dosbarthiadau ar bob math o bynciau o'r Cymraeg i strategaeth a thactegau milwrol, ac yn yr Iwerddon daeth Frongoch i gael ei adnabod fel 'Prifysgol Chwyldro'.

Roedd rhan o'r gwersyll yn defnyddio adeilad godwyd yn 1889 fel distyllfa ar gyfer Chwisgi Cymreig, ond roedd gweddill y gwersyll yn cynnwys cytiau pren safai ar gae i'r gogledd. Ychydig iawn sydd wedi goroesi, ac mae Ysgol Bro Tryweryn yn sefyll ar safle'r ddistyllfa. Roedd un cwt, fu efallai'n rhan o'r gwersyll, yn parhau i sefyll tan yn weddol ddiweddar ac fe'i defnyddiwyd gan Sefydliad y Merched. Mae'n bosib bod eraill wedi eu tynnu'n ddarnau a'u symud, ac wedi goroesi fel siediau gardd yn yr ardal leol.

Cafodd y cae ble safodd rhan ogleddol y gwersyll ei ddefnyddio i roi llety i'r gweithwyr hynny ddaeth i godi'r argae ar draws afon Tryweryn. Canlyniad hynny fu boddi pentref Capel Celyn er mwyn creu Cronfa Ddwr Llyn Celyn yn y 1960au.

 


Adeliad y Ddistyllfa yn cael ei ddefnyddio fel gwersyll carcharorion rhyfel

 

 

 

Every effort has been made to contact the copyright holders of materials included on this Website.
If visitors consider materials to be their copyright and have not been contacted by the GAT, please contact us at WWI@heneb.co.uk