DARGANFYDDWCH DREFTADAETH Y RHYFEL BYD CYNTAF YNG NGHYMRU

DISCOVER THE LEGACY OF THE WAR IN WALES

1914

1918

 

 

 

English

Gwaith Powdwr - Gwaith Ffrwydron Cooke

Hyd at 1995, bu'r safle sydd bellach yn Warchodfa Natur Gwaith Powdwr ac ym meddiant Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru, yn ffatri cynhyrchu ffrwydron. Sefydlwyd y ffatri gyntaf ar y safle yn 1865 dan yr enw Patent Safety Guncotton Company. Fe'i trwyddedwyd yn 1876, a daeth yn rhan o'r New Explosives Company gan gynhyrchu ffrwydron allan o gotwm nitrig, startsh a rwber. Erbyn 1908 fe'i hadnabyddwyd fel y Steelite Explosives Company Ltd.


Y dyffryn ger Penrhyndeudraeth a oedd yn cynnwys y ffatri ffrwydron yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

 

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn 1912 sefydlodd Dr Oswald Silberrad ffatri ar y safle er mwyn cynhyrchu ffrwydron wedi eu selio ar yr Amoniwm Perclorad roedd ef ei hun wedi ei ddatblygu a'i batentu. Enw'r cwmni oedd Ergite and Company Ltd. Ar gychwyn y Rhyfel, llwyddodd Silberrad i argyhoeddi'r Llywodraeth fod ei ffrwydron yn addas at bwrpas rhyfel, ond arhosodd y ffatri dan ei reolaeth ef.

Ym Mehefin 1915 bu ffrwydriad difrifol. Ni chafodd unrhyw un ei ladd ond roedd difrod sylweddol. Synhwyrwyd y ffrwydriad ym Mhenrhyndeudraeth, a tharfwyd ar gystadleuaeth canu mewn capel yno gan i'r ffenestri gael eu chwythu allan. Nid oedd trigolion y dref yn gwybod beth oedd wedi achosi'r fath ffrwydriad erchyll, a chan dybio mai ymosodiad gan yr Almaenwyr oedd wrth wraidd y digwyddiad, rhuthrodd bron pawb i gyfeiriad Porthmadog. Wedi i'r bobl ddeall gwir achos y ffrwydriad, prysurodd pawb adref yn ôl ond i sylweddoli bod llawer o'r cartrefi gweigion wedi eu hysbeilio.

Yng Ngorffennaf 1915, daeth y Weinyddiaeth Rhyfel i wladoli ac ailadeiladu'r ffatri. Yn Ionawr 1916, fe'i hail-agorwyd dan reolaeth Cangen Ffatrïoedd yr Adran Cyflenwi Ffrwydron a chan ddwyn yr enw HM Factory Penrhyndeudraeth. Wedi'r Rhyfel bu anghydfod ynghylch yr iawndal oedd yn ddyledus i'r cwmni gan y Llywodraeth. Ymddengys na fu unrhyw gytundeb, ac o ganlyniad daeth y cwmni i ben yn 1919-20.

 

Wedi'r Rhyfel

Wedi i R T Cooke brynnu'r safle yn 1922, rhoddwyd yr enw Gwaith Ffrwydron Cooke Cyf neu Cooke's Explosives Ltd. ar y ffatri. Dyn busnes oedd Cooke, gyda buddsoddiadau mewn pyllau glo yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, yn ogystal â ffatri ffrwydron fechan yn Essex. Trosglwyddodd y busnes ffrwydron cyfan i Benrhyndeudraeth yn 1924, ac ymestynodd y safle. Wedi i Cooke ymddeol yn 1955, daeth y ffatri i feddiant cwmni ICI ond dan enw Gwaith Ffrwydron Cooke Cyf. o hyd. Caeodd y ffatri yn 1995 oherwydd y lleihad mewn galw am ffrwydron o gyfeiriad y diwydiant glo.

 

Wedi ei selio ar wybodaeth gan Tegwen Haf Parry o Gyfeillion Grwp Cooke.

 

 

 

 

 

 

 

Every effort has been made to contact the copyright holders of materials included on this Website.
If visitors consider materials to be their copyright and have not been contacted by the GAT, please contact us at WWI@heneb.co.uk