English

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Creuddyn ac Arllechwedd – Ardal 18 Dolgarrog PRN 15820


SH 770675 yn edrych tua'r dwyrain. Yn dangos nodwedd anghymesur yr annedd, cefn y tai teras yn y blaendir a'r ffatri y tu hwnt, ar waelod y llethr serth


 

 

Cefndir Hanesyddol

Roedd annedd yn yr ardal hon ers dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg o leiaf. Gwelir ffermydd ar y llethrau isaf islaw Coed Dolgarrog (ardal 19) ac ar hyd y ffordd dyrpeg droellog. Ond fe'i gweddnewidiwyd yn sylweddol gan benderfyniad cwmni Aluminium Corporation Ltd i ddefnyddio'r topograffi naturiol i adeiladu gwaith cynhyrchu trydan-dŵr a gwaith lleihau alwminiwm ar lawr y dyffryn. Mae lleihau alwminiwm yn broses sy'n defnyddio llawer iawn o drydan, a lleolir eu gweithfeydd felly mewn man lle mae digonedd o bŵer dŵr i weithio generaduron.

Ym 1907 a 1908 dechreuodd y gwaith lleihau a gorsaf trydan-dŵr; ychwanegwyd ffatri garbon ym 1913 a melin rolio ym 1917. Daeth y broses leihau i ben ym 1943, a bellach melin rolio arbenigol sydd yno. Mae pib linell gorsaf bŵer trydan-dŵr a systemau cludiant y gweithfeydd ar hyd y dolydd ac ar lethrau'r bryn yn nodweddion amlwg.

Adeiladwyd tai gweithwyr mewn arddull maestrefol o 1907 hyd 1926. Arweiniodd hyn at greu cymuned ddiwydiannol Gymreig gwbl annodweddiadol. Adeiladwyd y tai cynharaf yn bennaf o fric ac maent wedi'u rendro. Mae'r rhai sy'n dyddio yn ôl i'r 1920au wedi'u gwneud o ddarnau concrit. Gadawyd y pentref i ddatblygu ar ffurf rhuban hir ac ni thalwyd sylw o fath yn y byd i'r dirwedd; cynllun sy'n cyferbynnu'n amlwg â'r hendrefi cynharach ar y mynydd-dir.

Prin yw'r gwahaniaeth rhwng ffurf yr annedd a'r hyn a welwyd yn ystod canol y 1920au, am i'r gwaith alwminiwm fethu â buddsoddi ymhellach wedi trychineb argae Dolgarrog ym 1926, pan dorrodd dŵr Llyn Eigiau a pheri i lawer o bobl golli eu bywydau, a chau'r ffatri dros dro.

 

Prif nodweddion tirweddau hanesyddol

Datblygiad rhuban y 1920au cynllun tŷ trawiadol

Mae'r pentref yn enghraifft anarferol Gymreig o ddatblygiad rhuban diwydiannol, ond ymgais rhannol lwyddiannus a gafwyd i gymhwyso egwyddorion gardd faestrefol. Cynigiwyd grantiau'n ddiweddar i orchuddio waliau'r tai o'r 1920au mewn bric.

 

 

 

Yn ôl i Nodweddion Tirwedd Hanesyddol Creuddyn ac Arllechwedd

Visit our social network sites
Ymwelwch a'n safleoedd rhwydwaith cymdeithasol