English

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Caernarfon/Nantlle – Ardal 6 Pen-y-groes PRN 15705

 


Llun o'r anheddiad o'r awyr yn edrych tua'r de yn dangos y crynhoad cyfyngedig o adeiladau o gwmpas y croesffyrdd, a rheilffordd Nantlle a'r ystâd ddiwydiannol newydd y tu draw iddi. Mae Ardal 34 yn nhu blaen y llun.


 

 

Cefndir hanesyddol

Pentref o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg a sefydlwyd ar hyd y ffordd ganoloesol o Gaernarfon i Glynnog, ac ar hyd ffordd y 1820au a'i disodlodd yn rhannol. Calon y gymuned, a'r nodwedd a roes iddo ei enw, yw'r gyffordd rhwng y ffordd o'r cyfnod cyn yr 1820au a'r ffordd i Gloddfa'r Coed, a'r efail a sefydlwyd yno tua 1801. Ehangodd y pentref fel canolfan manwerthu, bancio a gweinyddol leol ac fe'i hehangwyd ymhellach ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif pan godwyd tai cymdeithasol a'r ystadau diwydiannol mewn ymateb i ddirywiad y diwydiant llechi a'r chwalfa gymdeithasol a'i dilynodd.

 

Prif nodweddion y dirwedd hanesyddol

Anheddiad o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg

Mae'r adeiladau cynharaf ar y brif ffordd (1820au) drwy'r pentref – Stryd Fawr/Heol y Dŵr (SH47045320). Mae'r Hen Bost a Siop Griffith, sy'n cydoesi â'r ffordd, wedi eu hadeiladu'n bennaf â cherrig lleol. Mae'r rhes a elwir yn Treddafydd (SH47125351), a adeiladwyd yn 1837, yn un o'r rhesi diwydiannol hiraf a chynharaf yng Ngwynedd, ac mae'r toeau wedi eu gwneud o lechi brith bras o Gloddfa'r Lôn. Codwyd tai'n ddiweddarach ar y Ffordd Sirol yn dilyn llwybr Rheilffordd Nantlle, a fu'n rhedeg o 1828 tan 1872; mae'r tai hyn wedi cadw amrywiaeth o byrth addurnol a ffensys o haearn gyrru (SH47175317C).

Cerrig bychain o'r caeau a ddefnyddid yn aml i godi'r tai diweddarach, fel y rhai ar Allt Doli, Ffordd Fictoria a Stryd yr Wyddfa, a thybir y defnyddid y rheini am nad oedd deunyddiau mwy sylweddol ar gael. Mae'n debyg mai ymgais oedd y stwco a ddefnyddiwyd ar y rhan fwyaf o'r adeiladau hyn i guddio ansawdd gwael y gwaith adeiladu. Siopau oedd llawer o'r adeiladau hyn (mae rhai ohonynt yn dal yn siopau hyd heddiw), ac mae llawer o ffryntiadau siopau cymharol addurnol o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi goroesi.

Mae dylanwadau pensaernïol estron i'w gweld yn y rhes a adwaenir fel y Tai American, a godwyd yn arddull tai'r peithdir yng nghanol America, ac efallai mai rhywun a ymfudodd ac a ddychwelodd a'u cododd.

Mae'r ardal yn cynnwys nifer o adeiladau sylweddol o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan gynnwys yr hen ysgol sirol (1896 – SH47435314), yr hen swyddfa bost, sef banc HSBC bellach a thafarn y Commercial. Mae'r toeau llechi patrymog ar hen swyddfeydd cwmni Chwarel Riley ar gyffordd Ffordd Fictoria a'r Ffordd Sirol yn werth eu nodi (SH47215311). Gwelir patrwm tebyg ar y gatws ar y ffordd i Dalysarn. Mae'r ystad ddiwydiannol ar gyrion deheuol yr ardal yn cynnwys nifer o siediau dur parod ac adeiladau llai ar gyfer swyddfeydd.

 

 

Yn ôl i Nodweddion Tirwedd Hanesyddol Caernarfon- Nantlle

 

Visit our social network sites
Ymwelwch a'n safleoedd rhwydwaith cymdeithasol