English

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Arfon - Ardal 12 Bethesda a Llanllechid

 


© Hawlfraint y Goron. Cedwir pob hawl, Ymddiriedolaeth Archaeoloegol Gwynedd, 100017916 2005

Cefndir hanesyddol

Cymuned chwarel lechi a sefydlwyd o 1820 ymlaen ar hyd ffordd Telford a oedd newydd ei hadeiladu ar dir nad oedd yn eiddo i ystad y Penrhyn, o amgylch capel yr Annibynwyr a roddodd i’r dref ei henw.

Erbyn y 1850au roedd datblygiadau yn dechrau gorlifo i dir ystad y Penrhyn. Fel yn Neiniolen/Clwt-y-Bont, mae seilwaith y gymuned ar gyrion y dref gynharach. Gwnaed cais am grant adeiladu ar gyfer Ysgol (Eglwysig) Glanogwen ym 1851, a’r flwyddyn ddilynol cymynroddodd y Cyrnol Douglas Pennant fferm Pen-y-Bryn i groser lleol at ddibenion adeiladu, a brydlesodd y tir i gymdeithas adeiladu a’i gwerthodd yn ei thro. Mae’r datblygiad tai ar dir Pen-y-Bryn yn fwy helaeth na’r rhai cynharach, a cheir strydoedd lletach a thai mwy sylweddol. Mae Gerlan, a adeiladwyd ar ôl Deddf Gwella Bethesda 1854, yn llawer mwy rheolaidd ac fe’i cynlluniwyd yn llawer gwell, er bod Stryd John, sy’n dyddio o’r un cyfnod, yn rhwydwaith gorlawn o lonydd bychain.

Ymddengys i bentref dibynnol Caellwyngrydd, gael ei ddatblygu gan adeiladwr hapfasnachol c. 1838-9. Dengys map degwm 1841 ddatblygiad hirgul ar hyd y briffordd, y cyfan ar dir Cefnfaes, ac ambell annedd wasgaredig mewn mannau eraill, gan gynnwys y rhes ddeniadol o groglofftydd ym Mraich Melyn.

Adlewyrchir datblygiad y gymuned yn y penderfyniad i benodi Comisiynwyr Gwella ym 1854, a sefydlu Cyngor Dosbarth Trefol ym 1894. Mae’r tri chapel sydd wedi goroesi ym Methesda, Bethesda ei hun (Annibynwyr – y tu allan yn unig), Bethania (Bedyddwyr) a Jerusalem (Methodist Calfinaidd), a adferwyd yn ddiweddar gyda chymorth grant gan Cadw, wedi’u hadeiladu ar raddfa sylweddol.

Cymharol brin yw’r dystiolaeth o weithgarwch adeiladu tai ar ôl 1900 ar wahân i res faestrefol ar hyd y ffordd i Fangor i’r gogledd o’r pentref.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Anheddiad diwydiannol (chwarel lechi)

Mae Bethesda a’r datblygiadau hynny sydd ar gyrion y dref yn adlewyrchu’r newidiadau mewn tai dosbarth gweithiol o’r 1830au ymlaen. Nid oes unrhyw enghreifftiau hysbys o adeiladau o’r cyfnod cynharaf (1820-1838), ond mae’r anheddiad nodedig yng Nghaellwyngrydd, lle y ceir ffordd gefn gul i fyny llethr y bryn a lonydd cyfuchlinol ymestynnol, yn cadw llawer o’r nodweddion o ddiwedd y 1830au. Serch hynny mae Stryd John, er iddi gael ei hadeiladu mor hwyr â’r 1860au, yn enghraifft o’r modd digynllun ac anhrefnus, mae’n debyg, yr adeiladwyd llety gweithwyr ar frys yn ystod y cyfnodau diwydiannu cynnar. Mae adeiladau a godwyd yn ddiweddarach yn sylweddol ac yn aml maent wedi’u haddurno â gwaith haearn bwrw.

Yn rhyfedd ddigon mewn cymuned lle mai’r llechen oedd yr idiom frodorol amlycaf, mae Bethania, capel sylweddol y Bedyddwyr a’r tai wrth ei ymyl wedi’u hadeiladu o frics.

Mae addoldai Bethesda yn nodweddion tirwedd amlwg, ac maent yn cynnwys eglwys Glanogwen yn ogystal â’r capeli.

 

 


Yn ôl i Nodweddion Tirwedd Hanesyddol Arfon

 

 

 

Visit our social network sites
Ymwelwch a'n safleoedd rhwydwaith cymdeithasol