Cefndir hanesyddol

Agorwyd rheilffordd gul lled 2 a weithid gan geffyl a disgyrchiant ym 1836 i gludo llechi o Flaenau Ffestiniog at y môr ym Mhorthmadog, a arweiniodd y ffordd, rhwng 1863 ac 1872 tuag at fabwysiadu tyniant locomotif, gwasanaethau i deithwyr ynghyd â threnau locomotif a wagenni cymalog. Daeth ei llewyrch i ben gyda dirywiad y diwydiant llechi, a chaewyd hi ym 1946. Fe’i hadfywiwyd pan fu i grwp o bobl frwdfrydig ennill rheolaeth ar y cwmni ym 1954 ac o hynny ymlaen fe’i hailadeiladwyd fesul rhan hyd nes cyrraedd y Blaenau ym 1982. Yr oedd hyn yn cynnwys adeiladu darn newydd o reilffordd rhwng Dduallt a Than y Grisiau gan fod yr hen lwybr wedi’i foddi gan y cynllun storfa bwmp.

Bu i Reilffordd Ffestiniog yn y cyfnod 1863 i 1872 nid yn unig ddangos sut y gallai peirianneg sifil y dramffordd a dynnid gan geffyl, gael ei gwthio ymlaen i'r oes stêm - a thrwy hynny darparodd ddull rhad ac effeithiol o drafnidiaeth ar gyfer yr ymerodraeth Brydeinig, UDA a thu hwnt - ond profodd hefyd werth ymarferol trenau locomotif a wagenni cymalog sydd bellach i’w gweld ledled byd. Bu i lawer o’i seilwaith o oes Fictoria oroesi nid yn unig y cyfnod y bu ar gau rhwng 1946 ac 1955 ond hefyd foderneiddio gorawyddus y rheilffordd yn yr 1960au a’r 1970au gan y rheolwyr presennol. Mae’r rheilffordd bellach yn cynnal Grwp Treftadaeth sydd wedi ymroi i ddiogelu neu ailadeiladu nodweddion peirianneg sifil draddodiadol y rheilffordd, megis signalau semaffor yn ogystal â wagenni.


Nodweddion hanesyddol allweddol yn y tirwedd

Lein fach gul a seilwaith o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg

Mae peirianneg sifil y rheilffordd yn adlewyrchu ei dechreuad fel rheilffordd ‘hybrid’, sef un a safai rhwng y rheilffordd gyntefig ar gyfer diwydiant yn unig, a’r rheilffordd gyhoeddus fodern. Mae ei llwybr troellog yn nodweddiadol o dramffordd Gymreig o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a gwelir y defnydd o argloddiau mawr o garreg mewn rheilffyrdd eraill o’r un cyfnod. Dylanwadwyd ar adeiladu’r llwybr troellog yn Dduallt gan arferion rheilffyrdd megis rheilffordd Darjeeling – Himalaya yn yr India, sydd bellach yn Safle Treftadaeth Byd, ac a oedd ei hun wedi’i hysbrydoli’n uniongyrchol gan arferion Ffestiniog. Mae’r rhan o’r rheilffordd rhwng SH 6789 4220 ac SH 6824 4496 yn adeiladwaith cwbl newydd o ddiwedd yr ugeinfed ganrif.

Mae adeiladau’r orsaf a seilwaith arall o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi goroesi ym Mhorthmadog (SH 5712 3840 - dangosir yr orsaf yn y ffotograff), Minffordd (SH 6004 3856), Penrhyndeudraeth (SH 6129 3951) a Than y Bwlch (SH 6499 4156). Mewn mannau eraill codwyd adeiladau modern yn lle’r rhai gwreiddiol. Mae’r gweithfeydd locomotif helaeth o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Boston Lodge ar ben dwyreiniol y Cob yn parhau i gael eu defnyddio, ac wedi’u rhestru bron yn gyfan gwbl.

Bu effaith y rheilffordd ar ddatblygiad tirwedd hanesyddol ardal Glaslyn-Ffestiniog yn sylweddol iawn. Mae’r rhan o Dan y Grisiau i Riwbryfdir (SH 6824 4496 – 6902 4550) yn enghraifft brin sydd wedi goroesi o gymuned ddiwydiannol gynnar a adeiladwyd o gwmpas rheilffordd < yn ôl at y map