19 Garreg

Cefndir hanesyddol

Efallai mai rhan o’r rheswm dros fodolaeth yr anheddiad bach hwn yw ei fod yn fan glanio o’r môr cyn codi’r Cob. Datblygodd y pentref yn bennaf ar ffurf cyfres o dai teras yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif. Codwyd Rhes y Garreg a’r ty tafarn sylweddol iawn ei maint (y Ring/Brondanw Arms), a godwyd o rwbel gyda tho llechi di-dor, yn nhrydydd chwarter y bedwaredd ganrif ar bymtheg ganrif ac fe’i newidiwyd yn yr ugeinfed ganrif gan Clough Williams-Ellis; tra bo Rhes Cyffin yn deras hir gwahanol iawn ei olwg o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg gydag ychwanegiadau diweddarach iddi (gweler y ffotograff). Mae’r adeiladau hyn i gyd wedi’u rhestru. Erbyn hyn, mae’r pentref yn tueddu i fod yn bentref noswyl ar gyfer Porthmadog, Penrhyndeudraeth a’r tu hwnt.

Nodweddion hanesyddol allweddol yn y tirwedd

Pentref ystâd o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwaith C Williams-Ellis

Pentref sy’n dal i fod yn rhannol ym mherchnogaeth ystâd Brondanw, ac mae’r gwaith paent glas golau nodweddiadol yn dal i’w weld mewn sawl man. Mae cofeb ryfel Clough Williams-Ellis yn nodwedd amlwg. Fe’i dyluniwyd ym 1922 ar safle yr oedd cyn hynny wedi’i glustnodi ar gyfer neuadd y pentref (SH 6123 4171). Mae olion eraill chwiwiau Williams-Ellis yn dal i’w gweld yn y cyffiniau, megis y ‘cwch gwenyn’ carreg ar fin y ffordd. Mae llawer o’r rhain wedi’u rhestru. Y duedd fu codi tai modern ‘rownd y gornel’ i’r de-ddwyrain o’r rhesdai hyn, ar y llethr sy’n codi uwchben y gorlifdir. < yn ôl at y map

© Hawlfraint y Goron. Cedwir pob hawl, Ymddiriedolaeth Archaeoloegol Gwynedd, 100017916 2005