17 Ardal ddiwydiannol Llyn Stwlan/Llyn Ystradau
Cefndir hanesyddol

Ardal a ddatblygwyd yn wreiddiol, yn enwedig yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ar gyfer llechi ac wedi hynny ar gyfer sinc a setiau (gweler capsiwn y ffotograff). Cynllun storfa bwmp Ffestiniog sy’n dominyddu’r ardal hon, oedd y cyntaf o’i bath yng ngwledydd Prydain: dechreuwyd y gwaith ym 1957 a daeth i ben ym 1963. Lluniwyd y gronfa ddwr uchaf drwy ymestyn Llyn Stwlan gydag argae concrid, a chrëwyd yr isaf (1033 troedfedd islaw) drwy osod argae ar Afon Ystradau ger pentref dibynnol Tan-y-Grisiau. Mae dwy siafft fertigol y tu mewn i Moelwyn yn cysylltu’r naill a’r llall sy’n galluogi’r system i weithio. Mae’r orsaf bwer, ar ochr orllewinol y gronfa ddwr, yn adeilad ffrâm-ddur gydag wyneb o gerrig lleol, ac mae’n debyg mai dyma’r adeilad cerrig mwyaf i gael ei godi yng Nghymru ers cyfnod Edward I. Cymerwyd gofal gyda’r tirweddu. Rhoddwyd y gwastraff o’r argae uchaf yn y gronfa ddwr, ac mae wyneb yr argae isaf wedi’i orchuddio â chreigiau o’r gwaith cloddio.

Nodweddion hanesyddol allweddol yn y tirwedd

Tirwedd diwydiannol o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif

Chwarelwyd yr ardal hon am lechi, yn bennaf ym Moelwyn (SH 661442) gyda chwareli diarffordd ym Mwlch Stwlan (SH 656442) a Chwarel Twm Ffeltiwr (SH 671446), a chwarel ar gyfer setiau yn Chwarel Brookes (SH681439). Mae safleoedd y chwareli hyn yn amlwg, ond nid oes yr un ohonynt wedi gadael effaith fawr ar y tirwedd (eto, gweler y ffotograff), er bod gwyredd yr incleiniau o’r chwarel lechi i Reilffordd Ffestiniog yn nodwedd drawiadol.

Serch hynny, mae’r cynllun storfa bwmp wedi cael effaith sylweddol ar y tirwedd, gan gynnwys argae mawr yn Llyn Ystradau ac argae uchel iawn, Llyn Stwlan (SH 6661 4440), sydd i’w weld o filltiroedd (yn eironig, yn enwedig o’r A470 pan fyddwch yn teithio tua’r gogledd heibio gorsaf bwer Trawsfynydd) er gwaethaf popeth. Mae’r orsaf bwer ar y llyn isaf wedi cael ei disgrifio fel ‘enghraifft o greulondeb y 1960au’. O’r awyr, mae’r llynnoedd gwneud hefyd yn nodweddion dominyddol yn y tirwedd. Mae ffordd a beiriannwyd yn drwm yn arwain o fan hyn i’r argae uchaf. < yn ôl at y map

© Hawlfraint y Goron. Cedwir pob hawl, Ymddiriedolaeth Archaeoloegol Gwynedd, 100017916 2005