13 Chwareli llechi Blaenau Ffestiniog

Cefndir hanesyddol

Chwareli llechi, dan berchnogaeth amrywiol ystadau Oakeley, Newborough a Gelli. Agorwyd y cyntaf yn Niffwys c. 1760 ond dim ond ar ôl i William Turner gyrraedd Diffwys ym 1800 a Samuel Holland ym 1821 ac wrth ailagor Chwarel Lord ym 1823 y dechreuwyd manteisio’n ddwys arnynt. Parhaodd y diwydiant dyfu hyd at droad y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif, ac mae wedi lleihau’n sylweddol ers hynny. Mae cyn Chwarel Oakeley, sydd bellach ar waith fel Chwarel Lechi Ffestiniog, yn dal i gynhyrchu. Mae rhywfaint o chwarelu’n parhau yn Llechwedd (Greaves Welsh Slate) ac yn Graig Ddu. Mae’r hen waith tanddaearol yn Llechwedd wedi bod ar agor fel atyniad i dwristiaid ers 1962.

Mae YAG, a gyllidir gan Cadw, wedi astudio tirweddau chwareli llechi Blaenau Ffestiniog yn fanwl iawn, ac mae disgrifiadau manwl o chwareli unigol (a’u hanes) ar gael mewn adroddiadau a restrir yn adran 10.3 y llyfryddiaeth.

Nodweddion hanesyddol allweddol yn y tirwedd

Safleoedd diwydiannol o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg

Mae’r holl ardal o amgylch ochr ogleddol Blaenau Ffestiniog yn dirwedd diwydiannol helaeth. Mae’r ddwy brif chwarel, Diffwys a Votty a Bowydd, wedi goroesi fel tirweddau creiriol yn eu rhinwedd eu hunain, er na fu llawer o waith ynddynt ers canol yr ugeinfed ganrif. Maent yn cadw nifer o nodweddion sydd wedi derbyn sylw mewn astudiaethau a dderbyniodd nawdd grant gan Cadw (gweler uchod) a’r rheini a gynhaliwyd gan Blas Tan y Bwlch. Mae Chwarel Maenofferen yn oroeswr anghyffredin gan mai newydd orffen cael ei defnyddio y mae’r chwarel (ac efallai y caiff ei hadfywio) ond ni chafodd erioed mo’i moderneiddio, ac roedd yn parhau i ddefnyddio’i hinclein tynnu-i-fyny, ei system reilffordd a’i melin lechi draddodiadol. Credir bod yr holl offer wedi goroesi, er ei bod hi'n debyg bod ei gyflwr wedi dirywio. Mae nifer o nodweddion y safle hwn wedi cael eu rhestru a’u cofrestru.

Mae cyn safle Oakeley, sydd bellach yn masnachu fel Chwarel Lechi Ffestiniog dan reolaeth Alfred McAlpine Slate Products, yn cadw nifer o nodweddion sy’n dyddio’n ôl i’r 1850au a chynt. Gwelir y rhain yn bennaf yn ardal ddeheuol y safle, oddi wrth y gwaith sy’n mynd rhagddo yno ar hyn o bryd. Yn ddiweddar chwalodd Chwarel Llechwedd amrywiaeth o adeileddau o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, er bod eraill wedi cael eu cadw fel rhan o safle Quarry Tours < yn ôl at y map

© Hawlfraint y Goron. Cedwir pob hawl, Ymddiriedolaeth Archaeoloegol Gwynedd, 100017916 2005