Cyhoeddiad Ffyrdd Rhufeinig (G2244)

Adroddiad cryno Ebrill 2012 – Mawrth 2013


David Hopewell a'r llyfr a gyhoeddwyd 'Roman Roads in north-west Wales'

Cefndir

Dechreuwyd prosiect i archwilio ffyrdd Rhufeinig Gwynedd yn 2002/03 fel rhan o raglen ehangach ledled Cymru yn archwilio amrywiol agweddau ar olion milwrol Rhufeinig yng Nghymru (G1632 Cyffiniau Caer Rufeinig). Roedd blwyddyn gyntaf y prosiect yn cynnwys cwmpasu ac archwilio hyd a lled gwybodaeth sydd ar gael (adroddiad GAT 497 Cyffiniau Caer Rufeinig 2002/2003 Atodiad 1). Yn yr ail flwyddyn , 2003/04, mabwysiadwyd dull a amlinellwyd gan CPAT yn Ffyrdd Rhufeinig yng Nghanolbarth a Gogledd-Ddwyrain Cymru (Adroddiad 527, 2003).

Cynhwysai gamau'r prosiect o 2003 i 2007 asesiad pendesg o gofnodion sy'n bodoli a ffynonellau eraill, mapio GIS o ffyrdd hysbys a rhai tybiedig yn yr ardal a chynhyrchu adroddiad. Mae'r adroddiad terfynol, Ffyrdd Rhufeinig yng Ngogledd-Ddwyrain Cymru, (Adroddiad YAG Rhif. 668, 2007) yn dangos lefel gyfredol gwybodaeth, yn rhoi copi caled o'r data GIS ac yn tanlinellu lle bo angen gwaith pellach mewn asesu dogfennol a gwaith maes. Mae gwybodaeth basdata GIS wedi'i gasglu mewn fformat y mae modd mynd ato ochr yn ochr â data craidd Cofnod Amgylchedd Hanesyddol mewn MapInfo ac felly'n caniatáu mynediad at wybodaeth fanwl am ffurf, cyflwr, goroesiad, statws (lefel hyder yn y llwybr), a manylion corfforol pob darn o'r ffordd neu ffordd a gynigiwyd. Mae pob un o'r prif lwybrau hysbys a'r rhai arfaethedig yn awr wedi cael eu hasesu a'u mapio a'r data bellach ar gael trwy'r Cofnod Amgylchedd Hanesyddol. Dyma'r tro cyntaf i wybodaeth fanwl fod ar gael am ffyrdd Rhufeinig Gwynedd mewn fformat hygyrch ac mae hyn yn awr yn sicrhau bod cynllunio ystyrlon a rheoli cyngor yn cael ei ddarparu ar gyfer y math hwn o gofeb. Cyhoeddwyd crynodeb o ddarganfyddiadau'r prosiect Cymru gyfan yn Roman Frontiers in Wales and the Marches (Burnham a Davies golygyddion, 2010) ond ychydig o fanylion am ffyrdd penodol gafodd eu cynnwys.

Mae modd cael mynediad at ddata'r prosiect trwy'r CAH. Mae ffyrdd Rhufeinig yn parhau o ddiddordeb amatur a phroffesiynol fel ei gilydd a derbynia Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ymholiadau niferus am fanylion y ffyrdd. Bwriad y prosiect cyfredol yw cyflwyno corff mawr o wybodaeth a grëwyd gan y prosiect ffyrdd Rhufeinig gwreiddiol mewn ffordd hawdd ei drin a phoblogaidd.

Mae'r adroddiad mawr dwy gyfrol cyfredol yn cynnwys llawer o fapiau a'r holl ddata yn y CAH. Fodd bynnag, mae llawer o aliniadau'r ffyrdd yn dal yn destun trafod a heb eu profi'n fanwl a nifer cymharol fach ohonynt sydd ag archaeoleg arwyddocaol yn bodoli. Bwriad y prosiect hwn yw crynhoi'r wybodaeth fwyaf diddorol a pherthnasol mewn tywyslyfr byr. Bydd hwn yn cynnwys cyfres o fapiau cyffredinol yn dangos llwybr pob ffordd unigol, ynghyd â detholiad o fapiau manwl sy'n dangos archaeoleg sy'n bodoli. Bydd y testun yn rhoi gwybodaeth gefndir, disgrifiadau manwl lle'n briodol, ynghyd â chyfeirnodau a syniadau am ymchwil pellach. Fe'i cynllunir i apelio at gynulleidfa eang gan gynnwys darllenwyr ar hap, ysgolion ac astudwyr difrifol ffyrdd Rhufeinig. Dyma fydd y cyfrif trwyadl cyntaf o ffyrdd Rhufeinig yng Ngogledd-orllewin Cymru ers Roman Roads in Britain gan Margary (amrywiol argraffiadau o 1955 i 1973).

Gwaith maes

Cyflawnwyd ychydig o ymchwil newydd. Roedd hyn yn cynnwys gwaith maes dilynol mewn ymateb i ddarganfyddiadau ffyrdd Rhufeinig yn arolwg lidar Asiantaeth yr Amgylchedd gan Bryn Gethin, Hugh Toller a John Burman. Darganfuwyd nifer o aliniadau a allai fod yn bwysig a chyflawnwyd ymweliadau maes byrion i ddiweddaru'r prosiect a chofnodion CAH. Mae'r rhain wedi cadarnhau, mor bell â phosibl heb gloddio, bod y nodweddion a ddatgelwyd gan lidar yn sarnau isel wedi'u diraddio gan amaethyddiaeth.

Cyhoeddiad

Mae'r ddwy gyfrol Roman Roads in North-West Wales , (Adroddiad YAG Rhif. 668, 2007) wedi'u golygu, ac mewn rhai amgylchiadau wedi'u hehangu, i gynhyrchu'r testun i'w gyhoeddi. Ymgorfforwyd pob darganfyddiad newydd a chynhyrchwyd cyfres o fapiau. Mae pedwar yn dangos cynrychiolaeth graddfa fawr o'r ffyrdd a 27 map manwl pellach yn dangos hyd bob ffordd sy'n bodoli yng Ngwynedd. Ychwanegir at y testun a'r mapiau gan ffotograffau o'r awyr a'r tir, a thrawsluniau. Adolygwyd y testun gan Hugh Toller a'r Rhufeinydd lleol Bill Errington. Cynhyrchir y gosodiad terfynol gan Robert Williams o Lyfrau Magma a chyhoeddir y llyfr gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd erbyn Nadolig 2013. Bydd y wybodaeth hefyd ar gael ar-lein naill ai trwy Gasgliad y Bobl CBHC neu wefan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.

Fel rhan o raglen teithiau tywysedig Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd Darganfyddwch Gwynedd cynhaliwyd tri digwyddiad estyn allan ar ffurf teithiau cerdded tywysedig ac adnabod ffyrdd Rhufeinig Gwynedd. Cyflawnwyd hyn gyda chyllid ychwanegol gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru, sy'n ariannu cyhoeddi taflenni, ynghyd â pharatoi pellach a chyhoeddusrwydd. Roedd y digwyddiadau hyn yn lle digwyddiad estyn allan a gynigiwyd yn Nhomen y Mur ar y cyd â Pharc Cenedlaethol Eryri ond a ddiddymwyd yn sgil problemau mynediad.


Map o'r ffyrdd Rhufeinig o gwmpas Tomen y Mur fel y gwelir yn y llyfr

 

 

 

Yn ôl i brosiectau a ariannwyd gan Cadw >>