Adeiladau Fferm Hanesyddol: Prosiect peilot (G2114)
Adroddiad cryno Ebrill 2010 – Mawrth 2011
Y mae adeiladau fferm hanesyddol yn un o’r prif elfennau yn y broses o nodweddu, deall a diffinio cefn gwlad. Darpar eu hanes a’u datblygiad wybodaeth a thystiolaeth hollbwysig i ddeall archaeoleg amaeth a’r tirwedd gwledig. Yn ogystal, creant adnodd economaidd o bwys mewn dwy ffordd. Yn gyntaf, wrth ddiffinio cymeriad tirwedd cefn gwlad, a rhoi hynodrwydd a dyfnder hanesyddol i ranbarth, y maent yn darparu cefndir ar gyfer adfywio ardaloedd gwledig. Yn ail, gellir eu haddasu a’u hailddefnyddio, a gall hyn ddarparu isadeiledd ar gyfer defnyddiau economaidd newydd, gan gynnwys twristiaeth a diwydiant lleol.
Ysgubor yn Henblas, Ynys Môn
Yn ddiweddar, y mae English Heritage wedi cynnal nifer o arolygon nodweddu ac asesu ar adeiladau fferm hanesyddol. Daethpwyd i’r casgliad fod angen gwell gwybodaeth o’r stoc adeiladau hanesyddol er mwyn i bolisi cadwraeth a chynllunio yn y dyfodol fod yn effeithiol (Historic Farm Buildings: Extending the evidence base, English Heritage 2007). Yn yr un modd, yng Nghymru, y mae’n hanfodol deall yr adnodd er mwyn rhoi cyngor addas ar gadwraeth, rheolaeth, ailddefnydd ac addasu. Gofyn hyn am ddealltwriaeth glir o ddatblygiad hanesyddol adeiladau fferm; gwybodaeth gadarn o’u goroesiad, wedi’i seilio ar y dystiolaeth ddiweddaraf; a dealltwriaeth o’u hynodrwydd a’u cymeriad rhanbarthol. Bwriad y prosiect cwmpasog hwn oedd i ddarganfod dull addas o ennill y lefel yma o ddealltwriaeth.
Rhannwyd y prosiect i dri cham: casglu gwybodaeth; datblygu methodoleg; creu adroddiad.
Golygai’r cam cyntaf siarad ag unigolion a mudiadau i gasglu gwybodaeth. Yr oeddynt yn cynnwys:
Curaduron archaeolegol
Swyddogion cynllunio cadwraeth
Swyddogion cynllunio
Cadw
English Heritage
Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC)
Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru (gan gynnwys Sain Ffagan)
Cyngor Cefn Gwlad Cymru
Yr oedd yr ail gam yn ymwneud â datblygu methodoleg. Cynlluniwyd y fethodoleg i allu cynnal asesiad deallus o adeiladau fferm. Yr oedd hyn yn un o’r prif ofynion a ddaeth i’r amlwg o’r trafodaethau yn y cam cyntaf: sef sut i asesu pwysigrwydd adeiladau fferm. Y mae’r prosiect, felly, wedi archwilio ffyrdd y gellir gweld cyfraniad adeiladau fferm i hynodrwydd lleol. Gwelwyd bod y meini prawf canlynol yn cyfrannu:
Cymeriad tirwedd
Math o fferm (o ran cynllun)
Math o adeilad (o ran swyddogaeth)
Cymeriad adeilad (gan gynnwys deunyddiau adeiladu a steil adeiladu)
Oedran adeilad
Perchnogaeth / daliadaeth / maint deiliadaeth
Un o ganfyddiadau’r prosiect oedd gweld yr angen am adroddiad nodweddu. Bwriad hyn fyddai disgrifio natur yr adnodd; asesu pwysigrwydd yr adnodd; a darparu canllawiau ar gyfer asesu pwysigrwydd ffermydd ac adeiladau fferm unigol. Y fethodoleg arfaethedig fyddai defnyddio disgrifiadau Adeiladau Rhestredig a gwaith maes wedi’i dargedu ar y cyd i gofnodi’r adnodd gan ddefnyddio’r meini prawf uchod. Un anhawster o nodwyd oedd diffyg sylw cyflawn ar ardaloedd tirwedd hanesyddol. Fodd bynnag, archwiliwyd ardaloedd ‘Landmap’, a gwelwyd eu bod yn gymedrol llwyddiannus i’w defnyddio, er bod, yn ymarferol, angen ychydig o addasiadau.