Cofnodi Diwydiannol
Prosiect G1910

Mae cyfran helaeth o safleoedd cofrestredig Gwynedd yn olion diwydiannol. Mae’r rhain yn cynnwys mwyngloddiau metelifferaidd, chwareli llechi, chwareli cerrig a nodweddion sy’n gysylltiedig â thrafnidiaeth. Yn dilyn asesiad o fwyngloddiau metelifferaidd a gynhaliwyd yn 1997-8 cofrestrwyd nifer o safleoedd prosesu copr, plwm ac aur ychwanegol (Adroddiad Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd 291). Oherwydd eu natur, mae’r safleoedd hyn fel rheol yn cynnwys strwythurau gwaith maen nad ydynt yn cael eu defnyddio mwyach, ac sydd felly’n debygol o erydu a dadfeilio. Datgelodd asesiad cyflym o’r olion sy’n dal i sefyll yn Fforest Gwydir nifer o strwythurau gwaith maen sydd mewn perygl o ddymchwel.

Nod y prosiect hwn yw nodi a chofnodi’r nodweddion a’r ardaloedd hynny lle mae strwythurau gwaith maen a allai ddymchwel yn y dyfodol agos. Bydd y prosiect ar gyfer 2006 i 2007 yn canolbwyntio ar weithfeydd plwm cofrestredig Fforest Gwydir.

SAM Cn 159 Melin Blwm Klondyke
Mae’r adeilad sy’n dal i sefyll yn adeilad mawr, ac mae’n bosibl mai hwn yw’r adeilad mwyaf sy’n gysylltiedig â gwaith plwm sy’n dal i sefyll yng Ngwynedd. Mae un rhan fechan, yn wal ddwyreiniol adeilad y tyrbin, wedi dod i lawr yn ddiweddar, ond mae gweddill y wal yn ymddangos yn weddol sefydlog. Er gwaethaf uchder y waliau, mae gweddill yr adeilad yn ymddangos yn weddol sefydlog, a’r pren, a oedd ar un adeg yn cynnal y toeau, y lloriau a’r peiriannau, sy’n wynebu’r perygl mwyaf. Yn anffodus, bydd pydredd araf y pren yn cael effaith uniongyrchol ar y cerrig yn y waliau. Bydd y cerrig yn cael eu tynnu o’u lle wrth i’r pren ddisgyn, ac mae perygl y bydd y waliau’n dymchwel lle ceir linteli pren. O ganlyniad, roedd angen gwneud cofnod llawn o’r strwythur hwn, gan edrych ar y gwaith cerrig a’r gwaith pren. Byddai’r cofnod yn cael ei wneud drwy gyfrwng arolwg mesuredig, gan ddefnyddio gorsaf gyflawn diadlewyrchydd a ffotograffau.

SAM Cn 326 Melin Gwaith Plwm Hafna a SAM Cn 327 Gwaith Plwm Dyffryn Conwy
Mae’r olion ar y safle hwn wedi cael eu cyfnerthu gan Fenter Coedwigaeth, ac maent yn agored i’r cyhoedd. Nid oes materion pwysig sy’n peri pryder.

SAM Cn 331 Melin Blwm Afon Llugwy
Mae’r safle’n cynnwys adeilad melin sy’n sefyll at uchder bargod, a sylfeini strwythurau cyfoes wrth ei ochr. I’r gogledd o’r felin mae dau biler cerrig uchel, un bob ochr i’r afon, a lefel i mewn i’r gloddfa. Mae lintel bren ar ochr ddwyreiniol y felin wedi pydru, gan achosi i gornel ogledd-ddwyreiniol yr adeilad lithro a dechrau dymchwel. Bydd y gornel hon yn disgyn yn y dyfodol agos os na fydd gwaith adfer yn cael ei wneud. Cynigiwyd, felly, bod cofnod manwl o ochrau gogleddol a dwyreiniol yr adeilad hwn yn cael ei wneud.

SAM Cn 332 Melin Blwm Llyn Coed Mawr
Mae’r ardal gofrestredig yn un o’r prif loriau trin a oedd yn rhan o safle mwyngloddio llawer mwy. Roedd y gwaith mwyngloddio wedi’i wasgaru o amgylch Llyn Pencraig. Mae nifer o strwythurau yn yr ardal gofrestredig, gan gynnwys cafn olwyn mawr, cafn gwerthyd, cwt powdwr crwn, a darnau o waliau sy’n amrywio o ran hyd. Mae rhan o’r cafn olwyn, yn enwedig y wal ddeheuol, yn erydu, ac mae cryn berygl y bydd y strwythurau eraill, sydd â waliau sych gan mwyaf, hefyd yn dymchwel. Nid oes cynllun manwl o leoliad yr holl strwythurau cerrig. Cynigiwyd bod arolwg yn cael ei wneud o’r safle hwn yn ei gyfanrwydd, gan ddefnyddio gorsaf gyflawn, a bod pob nodwedd yn cael ei chofnodi wedyn drwy ffotograff a disgrifiad ysgrifenedig.

Tanya Berks
John Roberts